يادداشت‌هاي من 2

وبلاگ تخصصي فلسفه، كلام، ادبيات عربي، فقه، اصول فقه، علوم قرآني و تفسير. هدف اين وبلاگ فتح باب گفت و گو پيرامون مسائل علوم يادشده است. يادداشت‌هاي اين وبلاگ منحصرا شخصي است و در صورت نقل از منبع ديگر نام آن ياد خواهد شد.

ی 8 - فقه - الجوهرة فی نظم التبصرة
ساعت ۱۱:٤٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٧/٢/۱٢  

یکی از رویکردهای دانشمندان گذشته پیرامون علوم رایج، به نظم درآوردن این علوم در قالب منظومه‌های روان و قابل حفظ بوده است و معمولا برای انجام این کار از بحر رجز و بر اساس سه مستفعلن استفاده می‌کرده‌اند.

کتاب الذریعه آقا بزرگ تهرانی صدها منظومه را از سلف صالح نام برده که برخی از آنها موجود و در دسترس است و احیانا به چاپ رسیده و برخی هم از بین رفته.

یکی از منظومه‌هایی که خوشبختانه به تمام و کمال باقی مانده و در موضوع خود، جامع نیز می‌باشد منظومه الجوهرة فی نظم التبصرة است که ابن داود حلّی رحمه الله سروده. این سروده، محتوای تبصرة المتعلمین علامه حلی رحمه الله را که یک دوره فقه کامل از طهارت تا دیات است در بر دارد و از ویژگی‌های بارز آن، روان و سلیس و قابل فهم‌بودن آن است.

در اینجا در صدد معرفی کامل این اثر نیستم و لذا به همین چند خط بسنده می‌کنم و برای آشنایی شما خواننده عزیز قسمتی از این کتاب را تقدیم می‌کنم.

 لازم به ذکر است متن الجوهرة با تبصره علامه در یک جلد با تحقیق آقای حسین درگاهی و ناشر مؤسسة الطبع و النشر التابعة لوزارةالثقافة و الإرشاد به چاپ رسیده که من نسخه‌ای از آن را دارم.

خوشبختانه متن کامل این اثر با مشخصات فوق توسط مؤسسه کامپیوتری نور در نرم افزار جامع فقه اهل بیت گنجانیده شده است.

جا دارد ما از دو جهت به این گونه آثار توجه کنیم: یکی روشی که دانشمندان گذاشته در تنظیم علوم داشته‌اند و هدفشان تسهیل و بارورتر نمودن امر آموزش بوده و دیگری استفاده از این آثار در دوره‌های آموزشی فقه و مشابه آن.

 

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم‏
          الحمد للّه الذی تقادما             سلطانه و شأنه تعاظما
             و واضح «1» البرهان و المسدی على             عباده النّعماء حیث أرسلا
             لهم نبیّین و ذی الطّول بما             کلّفهم حیث أنیلوا المغنما
             یوم الجزاء و السّلام السّرمدی             على النّبیّ المصطفى محمّد
             سیّد رسله لهذا العالم             و العترة الطّاهرة الأعاظم‏
             و بعد فالتّبصرة المعظّمة             تبصرة لمن بغى تعلّمه‏
             لحکم دین ربّه و المبتدی             له تکون نعم «2» خیر مرشد
             وضعتها مفید کلّ طالب             و مستمّدا عون ذی المواهب‏
             و إنّه أکرم من یسدی النّعم             و الابتداء بالأهمّ فالأهم‏
             و قد شرعت فی امتثال             حبّا له و رغبة فی. «3»
             لأنّنی رقّ أبیه الطّاهر             سمیّ ذی العلوم «4» و المفاخر
             أفضل أهل البیت فی التّحقیق             ذی البحث و النّظر و التّدقیق‏
                        الجوهرة فی نظم التبصرة، ص: 14
         فلیسبل السّتر على عوارها             فالجرد «1» قد تعثر فی مضمارها
             و لیبد لی و کلّ من بها انتفع             بکلّ وقت رحمات لی تسع‏
             و ربّما یظهر بالطّلاب             معجّلا و آجل «2» الثّواب‏
                        الجوهرة فی نظم التبصرة، ص: 15
کتاب الطّهارة
 [القول فی الطّهارة المائیّة]
         القول فی الطّهارة الشّرعیّة             أوّلها مسائل المائیّة
             الماء ضربان فضرب مطلق             و هو الذی فی سلبه لا یصدق‏
             و یصدق الإطلاق فی الأخبار             یقسم أقساما فمنه جاری‏
             لا یقبل التّنجیس بالملاقی             إلّا بتغییر للاتّفاق‏
             و إن تغیّر نجس المغیّر             و سلم السابق «1» و المؤخّر
             کذاک حمّام و غیث جاری             ما اتصلا بالسّحب و المجاری‏
             ثانیه کالإناء و الحیاض «2»             إن کان کرّا فهو مثل الماضی‏
             و الکرّ منه مائتان ألف             رطل عراقیّ و فیه خلف‏
             أو طوله و العرض و العمق شرط             ثلاثة و نصف أشبار وسط
             و إن یغیّره بعید طهر «3»             بأنّه یلقى علیه کرّ «4»
             متّصلا حتّى یزول الطّاری             عنه و دون الکرّ فی المقدار
             تنجسه الأخباث باللّقاء             من دون «5» تغییر و لا استیفاء «6»
                        الجوهرة فی نظم التبصرة، ص: 16
         و إن ترد تطهیره فکرّ             یلقى علیه باتّصال طهر
             ثالثة الآبار لا یؤثّر             فیها «1» إذا لاقت و ما یغیّر «2»
             و قیل بل ینجس باللّقاء             و أوجبوا نزح جمیع الماء
             للمسکر الفقاع و الإمناء             و هکذا ثلاثة الدّماء «3»
             و لبعیر مات و الممتنعة             لها تراوح بنهار «4» أربعة
             و الکرّ للحمار أو کالبقرة             سبعین للإنسان ثمّ العذرة
             خمسین إن ذابت دم إن کثرا «5»             أو لم تذب «6» عشرا کذا ان نزرا
             سوى الثّلاثة و أربعینا             للهرّ شاة ثعلب أجزینا «7»
             فالکلب مثل ذاک فی بول الرّجل             سبعا لطیر و الصّبیّ أن یبل‏
             و فأرة تفسّخت و انتفخت             کذا کلاب ولجت و خرجت‏

 


کلمات کلیدی: منظومه الجوهرة ،فقه
 
ی 7 - ادبیات -- ادبیات عرب یا ادبیات عربی
ساعت ۱۱:۱٦ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٢/٤  

متأسفانه بر اثر بی‌دقتی‌ها گاهی غلط‌های بزرگی رخ می‌دهد و شایع می‌شود و عجب این که تذکر هم داده نمی‌شود.

یکی از غلط‌های شایع در دوره‌های آموزشی ادبیات، تعبیر «ادبیات عرب» است که با عنوان «رشته ادبیات عرب» و مانند آن، یاد می‌شود. در این تعبیر کلمه ادبیات به عرب اضافه شده و معنایش این می‌شود که این ادبیات، اختصاص به عرب دارد یا در عرب، وجود دارد. مسلما ارائه چنین معنایی با اراده‌ای که از آن تعبیر می‌‌شود ناسازگار است.

تعبیر صحیح، «ادبیات عربی» است یعنی ادبیاتی که مربوط به زبان عربی است. در فارسی نیز تعبیر «ادبیات فارسی» است. در این تعبیر کلمه عربی منسوب خواهد بود که وصف برای ادبیات قرار گرفته است.

 


کلمات کلیدی: ادبیات عربی
 
ی 6 - ادبیات -- فهرست موضوعی الفبایی النحو الوافی جلد 2
ساعت ۱۱:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٢/٤  

یکی از منابع غنی در حوزه ادبیات عربی، کتاب «النحو الوافی» نوشته محقق عباس حسن است که جدّا نگارش آن از جهات گوناگون قابل تحسین است.
این کتاب در چهار جلد چاپ شده و تنظیم مباحث آن بر اساس الفیّه ابن مالک است گرچه مؤلّف، ابیات الفیّه را در متن کتاب نیاورده بلکه در پایان هر مبحث ابیات مربوط را در حاشیه توضیح می‌دهد.
در سالهایی که بنده تدریس ادبیات عربی داشتم از این کتاب به وفور استفاده و بهره می‌بردم و چون آن را نسبتا جامع و مفید و بویژه دارای ارجاعاتی سودمند و مؤلف آن را صاحب مبنا دیدم تصمیم گرفتم موضوعات آن را استخراج و تنظیم الفبایی کنم تا مراجعه به این کتاب و استفاده از مطالب آن آسانتر گردد. از این رو تک تک مجلدات را بررسی و عنوان‌برداری کردم که تاکنون متأسفانه کار به اتمام نرسیده اما فعلا عناوین جلد دوم را به شما خواننده و محقق گرامی تقدیم می‌کنم. امیدوارم سودمند افتد و امید دارم تتمه کار را تتمیم نمایم و یکجا در همینجا مندرج کنم. ان شاء الله

ضمنا
1- چاپ مورد استفاده من چاپ دار المعارف بمصر است که با چاپ جدید این کتاب متفاوت می‌باشد.
2- این علامت (~) نشانه تکرار مدخل است.

=================================

اَبداً و الابد – فرق بین ~ 2 / 253
ابهام - اسماء متوغل در ~ 2 / 280
اَتْباع لغوی – برخی موارد ~ 2 / 367
اِتَّخَذَ 2 / 8
اجتماع شرط و قسم 2 / 465
احکام ر.ک. حکم
احکام افعال قلوب 2 / 23 و 25
احکام تمییز مفرد 2 / 391
احکام فاعل 2 / 66
احکام مفعول به 2 / 144
احکام مفعول فیه 2 / 231
احکام مفعول له 2 / 225
احکام مفعول معه 2 / 286
اختصار یک اصل بلاغی است 2 / 53
ادات استثنا – حذف ~ 2 / 336
ادات استثنا – معنای 2 / 292
ادات استثنائیه – مای مصدریه با ~ 2 / 339 و 330
ادات استفهام – آیا ~ به فعل اختصاص دارد 2 / 127
ادات شرط – اعراب اسم واقع بعد از ~ 2 / 140
ادات قسم – تکرار ~ 2 / 464
ادات قسم – حذف ~ 2 / 464
ادوات تعلیق 2 / 29
ادوات شرط - گاهی برخی ظروف به منزله ~ قرار مىگیرند 2 / 257
اذ ظرفیه 2 / 258
اذا – فرق بین ~ و اِن 2 / 262
اذای ظرفیه 2 / 260
اذای فجائیه 2 / 263
اَرَی ، اَعْلَمَ و نظایر آن دو 2 / 55 و 58
اُرَی 2/ 16
اُریتُ 2 / 16
اسباب تعدیه فعل لازم 2 / 152
اسباب جر اسم 2 / 401
استثنا – بعضی صورتهای اعرابی دقیق از ~ 2 / 309
استثنا ر.ک. تعریف ~ 2 / 292 و 293
استثنا ر.ک. مستثنی
استثنا به اسماء 2 / 318
استثنا به الای مکرر 2 / 313
استثنا به غیر و اخوات آن 2 / 318
استثنا توسط افعال 2 / 328
استثنای اصطلاحی و غیر اصطلاحی 2 / 292
استثنای تام و مفرغ 2 / 293 و 294
استثنای متصل و منقطع – تعریف ~ 2 / 295
استثنای مفرغ - ~ در بعضی مواضع صحیح نیست 2 / 300 - نوعی ~ 2 / 302
استثنای موجَب و غیر موجب 2 / 293
استغراق معنی – اقسام زمان از جهت ~ 2 / 252
استفهام – معلِّق بودن ~ 2 / 31 و 35
استفهام ر.ک. انکار
استفهام انکاری ( = ابطالی ) 2 / 293


کلمات کلیدی: ادبیات عربی ،ادبیات
 
ی 5 - فلسفه -- اصالت وجود و رسوبات اصالت الماهیة
ساعت ۱:٥٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/۱/٢٩  

معمولا مؤسسین مکاتب فکری به تمام نتایج مبانی خود و تطبیق آنها بر مسائل نمی‌پردازند. حال یا فرصت نمی‌کنند یا کاری است مشکل.

یکی از نوآوری‌های مهم صدر المتألهین که به فلسفه چهره‌ای تازه بخشید و شالوده آن را تغییر داد اصالت وجود است. چنین مبنایی تأثیر کلی بر نظام و تفکر فلسفی دارد که ساختار مباحث هستی‌شناسی رایج تا زمان ایشان را دگرگون می‌سازد. اما نه در زمان صدرا و نه با گذشت صدها سال ما شاهد تنظیم فلسفه‌صدرایی به طور کلی بر اساس اصالت الوجود نبوده و نیستیم گرچه نباید از نظر دور داشت که برخی مباحث فلسفی تأثیر لازم را از مبنای مذکور دریافت کرده‌اند ولی هنوز شاهد بقایای اصالت الماهیه در مکتب صدرایی هستیم و هنوز سرفصل‌هایی مطرح است که بر اساس مبنای اصالت الماهیّه استوار است.

به بیان دیگر و از نگاه بایدگونه و پیشینی(Normative) بر اساس اصالت وجود باید آغاز و انجام یک مسأله فلسفه از وجود باشد. اما مسائلی مانند مقولات عشر که مربوط به اجناس عالیه است و برخی دیگر مسائل نقطه آغاز آنها همان اصالت الماهیه است.

ادامه دارد


کلمات کلیدی: اصالت وجود ،فلسفه
 
ی 4- ادبیات -- منظومه إغناء المستغنی فی نظم المغنی
ساعت ۱:٥٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/۱/۱٥  

منظومه إغناء المستغنی فی نظم المغنی

این منظومه «تلخیص منظوم باب اول مغنی اللبیب» است که تقریبا پانزده الی ده سال پیش سروده‌ام و البته ناتمام مانده است.

در اینجا بخشی از آن را تقدیم خوانندگان گرامی می‌کنم.

الألف المفردة

الهَمْزُ حَرْفٌ لِلنّداءِ الدّانِی 

وَ أصْلُ أحْرُفٍ لِلإستِفهامِ

فَرُبّمَا أُسْقِطَ ذِی الهَمْزَة إنْ 

کَانَ خِفَا المَعنیًّ بِحَذْفِها أُمِنْ

ِللصَّدرِ و التَّصدیقِ و التّصَوُّرِ 

لِلنّفیِ و الإثباتِ تَأتی وَ حَرِیّ

لِغَیرِ الإستِفهامِ سَوِّیَتْ وَ قَدْ 

تُنْکِرُ إبطالاً وَ توبیخاً وَرَدْ

کَذا لَِتقرِیرٍ و الأمْرِ و العَجَبِ 

و لِتهکُّمٍ و لإستبطا وَقَب

أجَلْ

و «أجَلِ» استَعمِلْ جواباً کَ‍ «نَعَمْ» 

ل‍ِ «قامَ»، «هَلْ قَامَ» کذاک «لاتَنَمْ»

إذَنْ

و «إذَنَ» الجوابَ دائِماً وَفیًّ 

لِ‍ «إنْ» و «لَوْ» یکثر بَدْواً و خِفا

و لِلْجَزاءِِ غالباً و هْوَ نَصَبَ مُستقبِلاً تَلاهُ فی الصَّدرِ وَقَبَ
و لا یَضُرُّ فَصلُ «لا» و القَسَمِ و بعدَ فا و الواوِ وجهینِ اعلَمِ

إنْ

شرطٌ و نَفْیٌ أتَیا بِـ «إن» و قَد یُزادُ بَعدَ «ما» لِتوکیدٍ وَرَدَْ
و جا مُخفَّفاً فَأهْمِلْهُ إذا فعلیّهً اُدخِلَ و اللّامَ خُذا
فارِقهً و الفعلُ ناسخاً کَثَرَْ کقولنا: «انْ کانَ زیدٌ لَیَذَرُْ»
و إنْ عَلَی اسمٍ کانَ داخِلاً فَهُو اُهْمِلَ غالباً فَلاماً ألزَمُوا

أنْ

و «أنْ» ضمیرُ حاضرٍ أو ناصبٌ مضارعاً و غیرُ أیضاً واقبٌ
و هْو مُخفَّفٌ اذا لِعلمٍ أو نظیرِه تَلا و حقاً ادّعَوْا
أنّ ضمیراً زائلاً به انْتَصَبَ و عندَ بعضٍ هو تفسیراً وَجَبَْ
إنْ کان بین جملتینِ السّابقُ یَعری من القولِ و جرٌّ مُوبَقٌ
و تِلْوُ «أنْ» فى «قُل بأنْ لاتکتُبا» مرفوعٌ او مجزومٌ او قَد نُصِبا
و بعدَ «لمّا» الوقتِ زائدا کثُر یُورثُ توکیداً و فی غیرُ نزُر

إنَّ و أنَّ

و إنَّ للتّوکیدِ و الأکثرُ قَدْ قالوه: إنَّ للجوابِ قَد وَرَدَ
و قیل: تعلیلاً أتیًّ، لکنّه نوعٌ منَ التّأکید فَلْیَنْتَبِهُوا
و ذاتُ فتحٍ فرعُ ذاتِ الکسرِ فَهْیَ کمثلِها تَجی للحَصرِ
کـ «إنّما یُوحیًّ الیَّ أنمَّا»  و أوَّلَتْ و کـ «لعلَّ» فَاعْلما

أمْ

و «أمْ» بها اعْطِفْ إثْرَ هَمْزِ التّسویَةِ او همزةٍ عن لفظِ أیٍّ مُغنِیَةٌ
و اتَّصَفَ الاُوُلی بِصدقٍ وَ کَذِبٍ و بینَ جملتینِ تأویلٌ یَجِبُ
و وَسِّطِ الثّانیَ مفرَدینِ أو  ما فیهما النُّحاةُ تأویلاً أبَوْا
و بِانقطاعٍ و بِمعنی بَلْ وَفَتْ إنْ تَکُ مِمْا قُیِّدَتْ بِهِ خَلَتْ
فَهْیَ لإضرابٍ مجرّدٍ وَ مَعْ  إنکارٍ أوْ طَلَبٍ  ایضاً یُستَمَعْ
و جا لِتعیین جوابِه و إذ یَخْلُفُهُ أو فَـ «نَعَمْ» و «لا» اتّخذ
و لا یَلیها مفردٌ و قیلَ قَد یُزاد أمْ کذا لِتعریفٍ وَرَد

ألْ

«أل» حرفُ تعریفٍ و موصولٌ و قد یُزادُ و الأوّلُ نوعینِ وَرَدَْ
لِلعَهْدِ: ذِکریٌّ حُضُوریٌّ و ذا کـ «الیومَ أکمَلْتُ» و ذهنیٌّ کذا
او هُوَ لِلجنسِ فلِلأفرادِ عَمَّْ أو الخصائصِ و ماهیّهٌ أمٌّ
و صِفَهٌ صریحهٌ صِلَةُ «ألْ» فی الصِّفهِ المُشْبِهَةِ خُلفٌ دَخَلَْ
و الثالثُ الّذی یُزادُ نَظَما أقسامَهُ ابنُ مالک فَلْیُعْلَما

أما

نَبّهْ کثیراً قبلَ حَلفٍ بـ «أما» و اسمٌ کـ «حقاً» او «أحّقاً» ذا، کما
قد خالفوا، الثّانی صوابٌ فنُصِبَ ظرفاً - مع الهمزه - «ما» ها و اکتسِبْ

 
ی 3 - منطق -- کلیات خمس
ساعت ۱٢:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٧/۱/٢  

کلیّات خمس، مفاهیم تحلیلی ثانوی است که انسان دربارة مفاهیم منتزع از اشیاء با دقّت خاصّی آنها را درک می‌کند؛ توضیح این که:
گاهی ما به یک شیء مانند سنگ یا چوب نگاه می‌کنیم. در اینجا مفهومی از این جسم در ذهن ما پیدا می‌شود به نام «سنگ» یا «چوب». این مفهوم اصطلاحاً «معقول اوّلی» و «مفهومی ماهوی» نام دارد؛ چون اشاره به ماهیّت آن شیء دارد و اوّلین چیزی است که آن را از شیء درک کرده‌ایم.
بعد ذهن ما روی این مفهوم ماهوی کاوش می‌کند و مثلاً مفهوم «چوب» و مفهوم «سنگ» را با هم در نظر می‌گیرد و با یکدیگر مقایسه می‌کند می‌بیند این دو مفهوم با هم یک وجه اشتراک دارند و یک وجه افتراق. در اینجا آن وجه اشتراک «جسم» است و وجه افتراق هر یک از دیگری چیزی است که در یکی پیدا می‌شود و در دیگری نیست. منطقیین در اینجا به آن مفهوم مشترک «جنس» می‌گویند و به مفهوم اختصاصی «فصل» و مجموع این دو را که با هم جمع شده‌اند «نوع» می‌نامند.
در اینجا ذهن ما مفهوم «نوع»بودن و «جنس»بودن و «فصل»بودن را از اشیای خارجی نگرفته بلکه روی مفاهیم اوّلیة ماهوی کار کرده و سپس به این مفاهیم دست یافته است. ما در عالم خارج، چیزی نداریم که آن را «نوع» یا «جنس» یا «فصل» بگذاریم.

نکتة دیگر این که این سه مفهوم وقتی برای برای ما حاصل می‌شود که ما در ذات یک شیء دقّت کنیم و به اصطلاح بخواهیم شیء را درون‌کاوی کنیم و ببینیم از چه عناصر ذاتی تشکیل شده است. می‌بینیم تمام اشیای مادی دارای این سه گونه حالت هستند. از این روست که این سه را می‌گویند «ذاتیات».
البتّه ذاتیات اگر همه با هم جمع شوند می‌شود «نوع» که تمام ذات و مساوی با ذات خواهد بود و اگر «جزء اعمّ» ذات را در نظر بگیریم که همان جزء مشترک است «جنس» می‌باشد و آن جزء مختصّ «فصل» است.
بدیهی است که ذات و ذاتیّات شیء قابل انفکاک از آن نیستند. اما گاهی حالات و اوصافی بر ذات عارض می‌شود که قابل انفکاک از آن می‌باشند مثلاً «خنده» و «راه رفتن» برای انسان. این حالات یا اوصاف، اصطلاحاً «عرَض» نام دارند. مفهوم خنده که ابتدا ذهن ما با مشاهدة خندة خارجی آن را درک می‌کند یک مفهوم ماهوی است امّا ذهن بعد از گرفتن این مفهوم ماهوی روی آن کار می‌کند می‌بیند این مفهوم قابل انفکاک از شی‌‌ء است. از این رو آن را «عرض» می‌نامد. خود مفهوم «عرض» بودن یک مفهوم ثانوی و جزو «معقولات منطقی» می‌باشد.

البتّه در اینجا یک پیوندی بین مباحث منطقی با مباحث فلسفی وجود دارد. باید توجّه داشت که کار فلسفه وجودشناسی است و لذا وقتی ما به فلسفی بگوییم وجه اشتراک سنگ و چوب و وجه افتراق آن دو چیست می‌گوید: در «مادّه» با یکدیگر مشترک‌اند و در «صورت» با هم فرق دارند؛ منظور از مادّه همان «جسمیّت» است و منظور از صورت همان «سنگ‌بودن» یا صورت «سنگ‌بودن». مجموع این ماده و صورت مساوی با آن، جسم خاص خواهد بود. حاصل این که جنس، همان مادّه است و فصل، همان صورت و نوع، همان جسم. امّا فرق نگرش منطقی با نگرش فلسفی از آن جهت است که منطقی مفاهیم مزبور را «لابشرط» در نظر می‌گیرد و فلسفی «بشرط‌لا».

از سوی دیگر بحث کلیات خمس با بحث مقولات عشر در فلسفه نیز ارتباط دارد.
علی ایّ حال برای درک تمام جوانب بحث کلّیات خمس باید با مقولات عشر از یک سو و بحث ماده و صورت در فلسفه از سوی دیگر آشنایی داشته باشیم امّا آشنایی مختصر و درون‌کاوی فشرده این بحث، همان است که ارائه شد.


کلمات کلیدی: منطق ،کلیات خمس
 
ی 2 - آیات و روایاتی پیرامون پژوهش
ساعت ٧:٠٥ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/٢٧  

قرآن کریم: «أَفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً» نساء82
«أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا» محمد24
قران کریم حق و باطل را بیان می‌کند و مردم را به دقت و تدبر فرا می‌خواند تا حق را دیابند (قال الکافرون در قرآن زیاد است).

روایت:
لا عمل کالتحقیق‏
اضربوا بعض الرأى ببعض یتولد منه الصواب‏
امخضوا الرأى مخض السقّاء ینتج سدید الاراء
من ضعفت آراءه قویت أعداؤه‏
من استقبل وجوه الاراء عرف مواقع الخطاء
مَا اسْتُنْبِطَ الصَّوَابُ بِمِثْلِ الْمُشَاوَرَةِ
الِاسْتِشَارَةُ عَیْنُ الْهِدَایَةِ
خَوَافِی الْآرَاءِ تَکْشِفُهَا الْمُشَاوَرَةُ
أَفْضَلُ مَنْ شَاوَرْتَ ذُو التَّجَارِبِ وَ شَرُّ مَنْ قَارَنْتَ ذُو الْمَعَایِبِ
خَیْرُ مَنْ شَاوَرْتَ ذَوُو النُّهَى وَ الْعِلْمِ وَ أُولُو التَّجَارِبِ وَ الْحَزْمِ
شَاوِرْ فِی أُمُورِکَ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ اللَّهَ تَرْشُدْ
مَنِ اسْتَغْنَى بِعَقْلِهِ ضَلَّ
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا رَأْیَ لِمَنِ انْفَرَدَ بِرَأْیِهِ‏
وَ قَالَ ع رَأْیُ الشَّیْخِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ حِیلَةِ الشَّبَابِ
الامام علی علیه السلام: من جهل وجوه الآراء أعیته الحیل.
الا و انّ اللبیب من استقبل وجوه الآراء بفکر صائب و نظر فى العواقب.
شرح آقا جمال الدین خوانسارى بر غرر الحکم  ج‏7 /  77  باب التحقیق
پس در گرایش فقط مثبت‌گرا باشیم ولی در  نگرش، مثبت و منفی بنگریم تا از این نگرش‌ها به حق برسیم.


کلمات کلیدی: پژوهش ،روایات
 
ی 1 - اشارتی به تلخیص‌نویسی در حوزه علمیه
ساعت ٤:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/٢٦  

هر نهاد آموزشی که به هدف تربیت افراد فرهیخته فعالیت می‌کند با توجه به بروز نیازهای نو نیاز به تدوین متون مناسب برای سطوح مختلف آموزشی خود دارد. در غیر این صورت دیگران تکلیف او را روشن می‌کنند.
یکی از نواقص بارز در حوزه‌های علمیه در عصر حاضر کمبود متون آموزشی است؟ من خودم از گفتن این حرف تعجب می‌کنم. چون فرهیخته‌ترین فرهیختگان در حوزه‌های علمیه‌اند یا از آنها برخاسته‌اند. و با وجود این، کاستی متون آموزشی لازم برای تربیت طلاب جوان جای شگفتی دارد. این نیست جز ضعف مدیریت. متأسفانه بعضی فکر می‌کنند همین که چند سالی درس خوانده و تدریس کرده‌اند علامه دهرند و به هر کاری می‌توانند بپردازند. خیر! مدیریت، خود، تحصیل و مهارت می‌طلبد. اگر خودمان این را فهمیدیم که خود و دیگران را نجات خواهیم داد و گرنه مصداق «یقدم قومه یوم القیامة فأوردهم النار» خواهیم بود.
مَنْ أَمَّ قَوْماً وَ فِیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرُهُمْ إِلَى السَّفَالِ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ  (وسائل‏الشیعة 3 / 56 و  8 / 346)
این روایت شریفه بر شایستگی مدیران پا می‌فشارد. بگذریم.
در دهه اخیر در پی نواقص مذکور به طور اتوماتیک و درونجوش، رویکردی نو در نگارش متون حوزوی آغاز شد و کتاب‌های درسی حوزوی یکی پس از دیگری به صورت متن فارسی «تلخیص» یا «تدوین» شد. این روند گرچه نوعا برای طلاب رضایت‌بخش بود امّا با مخالفت‌های جدی مدیران مدارس(فی الجمله نه بالجمله) و مسئولین حوزه مواجه شد.
به نظر می‌رسد یکی از اشکالات عمده وارد شده بر تلخیص‌ها، فارسی بودن متن این نوع کتاب‌هاست. متأسفانه یکی از باورهای غلط که از قدیم الایام در افکار اغلبی طلاب و مدرسین رسوخ یافته اشتباه متن و محتواست؛ به این معنا که اگر متنی دشوار باشد پس از محتوای برینی برخوردار است. از این رو اگر همین تلخیص‌ها به صورت عربی نوشته شود مقتضی چنین هجمه‌ای از اعتراض نخواهد بود. از این گذشته تقدس دادن به متون درسی که دهها یا صدها سال از عمر آنها می‌گذرد مشکل را فزونتر ساخته است. مشکلاتی دیگری نیز وجود دارد که ذکر آنها فایده ندارد...
در اینجا هدف من توجه دادن دوستان و خوانندگان طلبه و مدرسین گرامی به اوضاع تلخیص نویسی در گذشته است. البته به طور خیلی گذرا.
شاید حدس زده باشید که شیخ بهایی رحمة الله علیه تلخیص نویس قهاری بوده است. شرح صمدیه وی دوره‌ای فشرده در علم نحو است که اگر طلبه‌ای بر مطالب آن مسلط باشد و مهارت استفاده از آنها را داشته باشد بر فهم متون عربی مسلط خواهد بود. این متن سالیان متمادی است که در حوزه‌ها تدریس می‌شود. خلاصة الحساب و وجیزه در علم الحدیث نیز از کتب او به شمار می‌روند.
یکی از کارهای جالبی که ایشان انجام داده و کلیدی برای دیگران است رمزی نمودن برخی مطالب و قواعد علمی است. طلاب قدیمی این اشعار را به یاد دارند و معنای اینها را می‌دانند:
وضمسکح یضکس نوس سیض
نسکو و ضمسی سضوی وضحیس
به نقل شهید مطهری شیخ بهایی اعمال عمره و حج تمتع را در یک بیت شمارش نموده:
اطرست للعمرة اجعل نهج
اوو ارنحط رس طر مر لحج
شرح این بیت را در کتاب شهید مطهری بخوانید. (آشنایی با علوم اسلامی شهید مطهری / درس ششم : ابواب و رؤوس مسائل فقه(1): عبادات)
علمای علوم مختلف از حدیث و فقه و اصول و فلسفه و ادبیات عربی و... از گذشته تاکنون منظومه‌های بسیاری نوشته‌اند که همه اینها به گونه‌ای، مختصر و برگزیده آن علوم به شمار می‌رود؛ مثلا حکیم سبزواری اسفار ملاصدرا را در منظومه حکمت خود خلاصه نموده است.
از سوی دیگر تسهیل متون درسی در سخنان مقام معظم رهبری مورد تأکید فراوان بوده و ایشان به روشنی بر اصالة المطلب ابرام داشته‌اند. بر اساس گفته‌های ایشان متن باید در خدمت مطلب باشد. این همان چیزی است که در جواهر البلاغه (که یکی از متون درسی حوزه است) به آن اشاره شده است. در این کتاب می‌گوید: اسالیب بیان سه گونه است: خطابی، ادبی و علمی؛ در اسلوب علمی که مربوط به تدوین متون درسی است باید واژگان، روشن و بدون ابهام و پیچیدگی بوده و مطلب را به راحتی به ذهن خواننده برساند. این نکته چیزی است که هم اکنون در تمام متون آموزشی در نهادهای آموزشی رعایت می‌شود و جایش در حوزه ما خالی است.
روایت است که:  أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنْ إِصْلَاحِ نَفْسِهِ. این اختصاص به شخص ندارد بلکه یک نهادی که نتواند امور خود را سامان دهد عاجز و گاه اعجز است.
ضمن این که روایات از این مطلب عاری نیست که باید روش‌ها را اصلاح نمود و بر روش‌های گذشته اصرار نورزید: لا تقسروا أولادکم على آدابکم فإنهم مخلوقون لزمان غیر زمانکم (شرح نهج‏البلاغة ابن ابی الحدید20 / 267). بی‌شک نیازهای زمان‌ها یکی نیست. در زمان ما فرصت‌ها را باید مغتنم شمرد چون رسالت‌های وسیعتر و عمیقتری بر عهده ماست. ما باید وسیعتر و عمیقتر مطالعه کنیم و این حاصل نمی‌شود مگر این که از روش‌های صحیحتری بهره ببریم.
ناگفته نماند برخی کتب درسی نونگارش در حوزه از موفقیت خوبی برخوردار بوده‌اند مانند صرف ساده، المنطق، اصول فقه و اخیرا الموجز.
نیز گفتنی است مرحوم آیت الله مشکینی معالم و رسائل را تلخیص نمودند به نام تحریر المعالم و رسائل جدیده(شاید کتب دیگری را هم تلخیص نموده‌اند که بنده اطلاع ندارم). اگر مانند ایشان خوشفکران پیشکسوتی دست در مدیریت داشتند و دیگران هم سد راه نمی‌شدند اوضاع بهتر می‌بود. انشاء الله در پی سخنان رهبر فرزانه، فرج حاصل می‌شود و اوضاع سامان خواهد یافت.


 
به پرشین بلاگ خوش آمدید
ساعت ۱۱:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/٢٤  
کاربرگرامی
با سلام و احترام
ورود شما را به جمع کاربران و مخاطبان پرشین بلاگ تبریک عرض میکنیم.
به منظور استفاده مناسب تر از خدمات، توصیه میکنیم از آدرس های زیر بازدید نمایید:
http://amoozesh.persianblog.ir
http://support.persianblog.ir
http://help.persianblog.ir
http://fans.persianblog.ir
http://news.persianblog.ir
http://admin.persianblog.ir


باتشکر، گروه سایت های پرشین بلاگ
مهدی بوترابی
کلمات کلیدی: وبلاگ فارسی ،پرشین بلاگ