يادداشت‌هاي من 2

وبلاگ تخصصي فلسفه، كلام، ادبيات عربي، فقه، اصول فقه، علوم قرآني و تفسير. هدف اين وبلاگ فتح باب گفت و گو پيرامون مسائل علوم يادشده است. يادداشت‌هاي اين وبلاگ منحصرا شخصي است و در صورت نقل از منبع ديگر نام آن ياد خواهد شد.

ی 1 - اشارتی به تلخیص‌نویسی در حوزه علمیه
ساعت ٤:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/٢٦  

هر نهاد آموزشی که به هدف تربیت افراد فرهیخته فعالیت می‌کند با توجه به بروز نیازهای نو نیاز به تدوین متون مناسب برای سطوح مختلف آموزشی خود دارد. در غیر این صورت دیگران تکلیف او را روشن می‌کنند.
یکی از نواقص بارز در حوزه‌های علمیه در عصر حاضر کمبود متون آموزشی است؟ من خودم از گفتن این حرف تعجب می‌کنم. چون فرهیخته‌ترین فرهیختگان در حوزه‌های علمیه‌اند یا از آنها برخاسته‌اند. و با وجود این، کاستی متون آموزشی لازم برای تربیت طلاب جوان جای شگفتی دارد. این نیست جز ضعف مدیریت. متأسفانه بعضی فکر می‌کنند همین که چند سالی درس خوانده و تدریس کرده‌اند علامه دهرند و به هر کاری می‌توانند بپردازند. خیر! مدیریت، خود، تحصیل و مهارت می‌طلبد. اگر خودمان این را فهمیدیم که خود و دیگران را نجات خواهیم داد و گرنه مصداق «یقدم قومه یوم القیامة فأوردهم النار» خواهیم بود.
مَنْ أَمَّ قَوْماً وَ فِیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرُهُمْ إِلَى السَّفَالِ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ  (وسائل‏الشیعة 3 / 56 و  8 / 346)
این روایت شریفه بر شایستگی مدیران پا می‌فشارد. بگذریم.
در دهه اخیر در پی نواقص مذکور به طور اتوماتیک و درونجوش، رویکردی نو در نگارش متون حوزوی آغاز شد و کتاب‌های درسی حوزوی یکی پس از دیگری به صورت متن فارسی «تلخیص» یا «تدوین» شد. این روند گرچه نوعا برای طلاب رضایت‌بخش بود امّا با مخالفت‌های جدی مدیران مدارس(فی الجمله نه بالجمله) و مسئولین حوزه مواجه شد.
به نظر می‌رسد یکی از اشکالات عمده وارد شده بر تلخیص‌ها، فارسی بودن متن این نوع کتاب‌هاست. متأسفانه یکی از باورهای غلط که از قدیم الایام در افکار اغلبی طلاب و مدرسین رسوخ یافته اشتباه متن و محتواست؛ به این معنا که اگر متنی دشوار باشد پس از محتوای برینی برخوردار است. از این رو اگر همین تلخیص‌ها به صورت عربی نوشته شود مقتضی چنین هجمه‌ای از اعتراض نخواهد بود. از این گذشته تقدس دادن به متون درسی که دهها یا صدها سال از عمر آنها می‌گذرد مشکل را فزونتر ساخته است. مشکلاتی دیگری نیز وجود دارد که ذکر آنها فایده ندارد...
در اینجا هدف من توجه دادن دوستان و خوانندگان طلبه و مدرسین گرامی به اوضاع تلخیص نویسی در گذشته است. البته به طور خیلی گذرا.
شاید حدس زده باشید که شیخ بهایی رحمة الله علیه تلخیص نویس قهاری بوده است. شرح صمدیه وی دوره‌ای فشرده در علم نحو است که اگر طلبه‌ای بر مطالب آن مسلط باشد و مهارت استفاده از آنها را داشته باشد بر فهم متون عربی مسلط خواهد بود. این متن سالیان متمادی است که در حوزه‌ها تدریس می‌شود. خلاصة الحساب و وجیزه در علم الحدیث نیز از کتب او به شمار می‌روند.
یکی از کارهای جالبی که ایشان انجام داده و کلیدی برای دیگران است رمزی نمودن برخی مطالب و قواعد علمی است. طلاب قدیمی این اشعار را به یاد دارند و معنای اینها را می‌دانند:
وضمسکح یضکس نوس سیض
نسکو و ضمسی سضوی وضحیس
به نقل شهید مطهری شیخ بهایی اعمال عمره و حج تمتع را در یک بیت شمارش نموده:
اطرست للعمرة اجعل نهج
اوو ارنحط رس طر مر لحج
شرح این بیت را در کتاب شهید مطهری بخوانید. (آشنایی با علوم اسلامی شهید مطهری / درس ششم : ابواب و رؤوس مسائل فقه(1): عبادات)
علمای علوم مختلف از حدیث و فقه و اصول و فلسفه و ادبیات عربی و... از گذشته تاکنون منظومه‌های بسیاری نوشته‌اند که همه اینها به گونه‌ای، مختصر و برگزیده آن علوم به شمار می‌رود؛ مثلا حکیم سبزواری اسفار ملاصدرا را در منظومه حکمت خود خلاصه نموده است.
از سوی دیگر تسهیل متون درسی در سخنان مقام معظم رهبری مورد تأکید فراوان بوده و ایشان به روشنی بر اصالة المطلب ابرام داشته‌اند. بر اساس گفته‌های ایشان متن باید در خدمت مطلب باشد. این همان چیزی است که در جواهر البلاغه (که یکی از متون درسی حوزه است) به آن اشاره شده است. در این کتاب می‌گوید: اسالیب بیان سه گونه است: خطابی، ادبی و علمی؛ در اسلوب علمی که مربوط به تدوین متون درسی است باید واژگان، روشن و بدون ابهام و پیچیدگی بوده و مطلب را به راحتی به ذهن خواننده برساند. این نکته چیزی است که هم اکنون در تمام متون آموزشی در نهادهای آموزشی رعایت می‌شود و جایش در حوزه ما خالی است.
روایت است که:  أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنْ إِصْلَاحِ نَفْسِهِ. این اختصاص به شخص ندارد بلکه یک نهادی که نتواند امور خود را سامان دهد عاجز و گاه اعجز است.
ضمن این که روایات از این مطلب عاری نیست که باید روش‌ها را اصلاح نمود و بر روش‌های گذشته اصرار نورزید: لا تقسروا أولادکم على آدابکم فإنهم مخلوقون لزمان غیر زمانکم (شرح نهج‏البلاغة ابن ابی الحدید20 / 267). بی‌شک نیازهای زمان‌ها یکی نیست. در زمان ما فرصت‌ها را باید مغتنم شمرد چون رسالت‌های وسیعتر و عمیقتری بر عهده ماست. ما باید وسیعتر و عمیقتر مطالعه کنیم و این حاصل نمی‌شود مگر این که از روش‌های صحیحتری بهره ببریم.
ناگفته نماند برخی کتب درسی نونگارش در حوزه از موفقیت خوبی برخوردار بوده‌اند مانند صرف ساده، المنطق، اصول فقه و اخیرا الموجز.
نیز گفتنی است مرحوم آیت الله مشکینی معالم و رسائل را تلخیص نمودند به نام تحریر المعالم و رسائل جدیده(شاید کتب دیگری را هم تلخیص نموده‌اند که بنده اطلاع ندارم). اگر مانند ایشان خوشفکران پیشکسوتی دست در مدیریت داشتند و دیگران هم سد راه نمی‌شدند اوضاع بهتر می‌بود. انشاء الله در پی سخنان رهبر فرزانه، فرج حاصل می‌شود و اوضاع سامان خواهد یافت.