يادداشت‌هاي من 2

وبلاگ تخصصي فلسفه، كلام، ادبيات عربي، فقه، اصول فقه، علوم قرآني و تفسير. هدف اين وبلاگ فتح باب گفت و گو پيرامون مسائل علوم يادشده است. يادداشت‌هاي اين وبلاگ منحصرا شخصي است و در صورت نقل از منبع ديگر نام آن ياد خواهد شد.

ی 3 - منطق -- کلیات خمس
ساعت ۱٢:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٧/۱/٢  

کلیّات خمس، مفاهیم تحلیلی ثانوی است که انسان دربارة مفاهیم منتزع از اشیاء با دقّت خاصّی آنها را درک می‌کند؛ توضیح این که:
گاهی ما به یک شیء مانند سنگ یا چوب نگاه می‌کنیم. در اینجا مفهومی از این جسم در ذهن ما پیدا می‌شود به نام «سنگ» یا «چوب». این مفهوم اصطلاحاً «معقول اوّلی» و «مفهومی ماهوی» نام دارد؛ چون اشاره به ماهیّت آن شیء دارد و اوّلین چیزی است که آن را از شیء درک کرده‌ایم.
بعد ذهن ما روی این مفهوم ماهوی کاوش می‌کند و مثلاً مفهوم «چوب» و مفهوم «سنگ» را با هم در نظر می‌گیرد و با یکدیگر مقایسه می‌کند می‌بیند این دو مفهوم با هم یک وجه اشتراک دارند و یک وجه افتراق. در اینجا آن وجه اشتراک «جسم» است و وجه افتراق هر یک از دیگری چیزی است که در یکی پیدا می‌شود و در دیگری نیست. منطقیین در اینجا به آن مفهوم مشترک «جنس» می‌گویند و به مفهوم اختصاصی «فصل» و مجموع این دو را که با هم جمع شده‌اند «نوع» می‌نامند.
در اینجا ذهن ما مفهوم «نوع»بودن و «جنس»بودن و «فصل»بودن را از اشیای خارجی نگرفته بلکه روی مفاهیم اوّلیة ماهوی کار کرده و سپس به این مفاهیم دست یافته است. ما در عالم خارج، چیزی نداریم که آن را «نوع» یا «جنس» یا «فصل» بگذاریم.

نکتة دیگر این که این سه مفهوم وقتی برای برای ما حاصل می‌شود که ما در ذات یک شیء دقّت کنیم و به اصطلاح بخواهیم شیء را درون‌کاوی کنیم و ببینیم از چه عناصر ذاتی تشکیل شده است. می‌بینیم تمام اشیای مادی دارای این سه گونه حالت هستند. از این روست که این سه را می‌گویند «ذاتیات».
البتّه ذاتیات اگر همه با هم جمع شوند می‌شود «نوع» که تمام ذات و مساوی با ذات خواهد بود و اگر «جزء اعمّ» ذات را در نظر بگیریم که همان جزء مشترک است «جنس» می‌باشد و آن جزء مختصّ «فصل» است.
بدیهی است که ذات و ذاتیّات شیء قابل انفکاک از آن نیستند. اما گاهی حالات و اوصافی بر ذات عارض می‌شود که قابل انفکاک از آن می‌باشند مثلاً «خنده» و «راه رفتن» برای انسان. این حالات یا اوصاف، اصطلاحاً «عرَض» نام دارند. مفهوم خنده که ابتدا ذهن ما با مشاهدة خندة خارجی آن را درک می‌کند یک مفهوم ماهوی است امّا ذهن بعد از گرفتن این مفهوم ماهوی روی آن کار می‌کند می‌بیند این مفهوم قابل انفکاک از شی‌‌ء است. از این رو آن را «عرض» می‌نامد. خود مفهوم «عرض» بودن یک مفهوم ثانوی و جزو «معقولات منطقی» می‌باشد.

البتّه در اینجا یک پیوندی بین مباحث منطقی با مباحث فلسفی وجود دارد. باید توجّه داشت که کار فلسفه وجودشناسی است و لذا وقتی ما به فلسفی بگوییم وجه اشتراک سنگ و چوب و وجه افتراق آن دو چیست می‌گوید: در «مادّه» با یکدیگر مشترک‌اند و در «صورت» با هم فرق دارند؛ منظور از مادّه همان «جسمیّت» است و منظور از صورت همان «سنگ‌بودن» یا صورت «سنگ‌بودن». مجموع این ماده و صورت مساوی با آن، جسم خاص خواهد بود. حاصل این که جنس، همان مادّه است و فصل، همان صورت و نوع، همان جسم. امّا فرق نگرش منطقی با نگرش فلسفی از آن جهت است که منطقی مفاهیم مزبور را «لابشرط» در نظر می‌گیرد و فلسفی «بشرط‌لا».

از سوی دیگر بحث کلیات خمس با بحث مقولات عشر در فلسفه نیز ارتباط دارد.
علی ایّ حال برای درک تمام جوانب بحث کلّیات خمس باید با مقولات عشر از یک سو و بحث ماده و صورت در فلسفه از سوی دیگر آشنایی داشته باشیم امّا آشنایی مختصر و درون‌کاوی فشرده این بحث، همان است که ارائه شد.


کلمات کلیدی: منطق ،کلیات خمس